Πάμε μια Βόλτα στο Παρίσι της Belle Époque;

Η νέα έκθεση στο Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή μάς ταξιδεύει στο Παρίσι των καμπαρέ, των μεγάλων καλλιτεχνών και των πολύχρωμων αφισών. Σε μια εποχή που έμεινε στην ιστορία ως «ωραία»...

Πάμε ένα ταξίδι στο Παρίσι; Όχι στο σημερινό, αλλά σε εκείνο του τέλους του 19ου αιώνα. Τότε που οι δρόμοι γέμιζαν με πολύχρωμες αφίσες, τα καμπαρέ έσφυζαν από ζωή, οι καλλιτέχνες αναζητούσαν νέους τρόπους έκφρασης και η πόλη άλλαζε με ταχύτητα που μάλλον θα ζάλιζε ακόμη και τους σημερινούς κατοίκους της.

Δεν χρειάζεται να κλείσουμε αεροπορικά εισιτήρια, αρκεί μια επίσκεψη στο Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή, όπου η έκθεση «Belle Époque» μάς μεταφέρει στην Πόλη του Φωτός, σε μια εποχή γεμάτη αντιθέσεις, δημιουργικότητα και αλλαγές.

Με περίπου 90 έργα 15 καλλιτεχνών -ανάμεσά τους οι Henri de Toulouse-Lautrec, Alfons Mucha, Pierre Bonnard και Théophile-Alexandre Steinlen- η έκθεση μάς συστήνει ένα Παρίσι που δεν υπήρξε μόνο πρωτεύουσα της τέχνης, αλλά και εργαστήριο της σύγχρονης οπτικής κουλτούρας.

Γιατί εκεί, ανάμεσα στα θέατρα, τα καμπαρέ και τις πολυσύχναστες λεωφόρους, διαμορφώθηκε μια νέα σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την καθημερινότητα. Έργα τέχνης δεν συναντούσε κανείς πια μόνο στις γκαλερί, τα μουσεία ή τα σαλόνια, αλλά και πηγαίνοντας στη δουλειά του ή περπατώντας στην πόλη. Η τέχνη είχε βγει -με τόλμη- στους δρόμους!

Όταν οι αφίσες έγιναν τέχνη

Φανταστείτε να περπατάτε στο Παρίσι του 1890. Στους τοίχους βλέπετε εντυπωσιακές αφίσες που διαφημίζουν παραστάσεις, καμπαρέ, περιοδικά, ποτά και προϊόντα. Μόνο που δεν είναι απλώς διαφημίσεις. Είναι έργα καλλιτεχνών που πειραματίζονται με το χρώμα, τη σύνθεση, την τυπογραφία και τις νέες δυνατότητες της λιθογραφίας.

Χωρίς ίσως να το γνωρίζουν, οι δημιουργοί αυτών των αφισών γράφουν ένα από τα πρώτα κεφάλαια της ιστορίας του γραφιστικού σχεδιασμού (graphic design). Εικόνες, γράμματα και χρώματα συνδυάζονται όχι μόνο για να εντυπωσιάσουν, αλλά και για να μεταδώσουν ένα μήνυμα. Η οπτική επικοινωνία αρχίζει να αποκτά μια νέα, μαζική διάσταση.

Ο Toulouse-Lautrec σχεδιάζει αφίσες για το Moulin Rouge και απαθανατίζει τις προσωπικότητες της παρισινής νύχτας. Ο Steinlen δημιουργεί τον περίφημο μαύρο γάτο του Le Chat Noir, που εξακολουθεί να είναι αναγνωρίσιμος περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα. Ο Mucha, με τις αέρινες γυναικείες μορφές του, συνδέει το όνομά του με τη Sarah Bernhardt, μία από τις μεγαλύτερες θεατρικές προσωπικότητες της εποχής.

Η αφίσα αποκτά καλλιτεχνική αξία. Κάποιες μάλιστα γίνονται τόσο περιζήτητες, ώστε συλλέκτες προσπαθούν να τις ξεκολλήσουν από τους τοίχους για να τις αποκτήσουν.

Η Belle Époque είναι επίσης η εποχή των νέων μορφών διασημότητας. Ηθοποιοί, τραγουδιστές και χορευτές γίνονται οι «σταρ» της εποχής τους, με τις αφίσες να παίζουν καθοριστικό ρόλο στην αναγνωρισιμότητά τους. Η Jane Avril, η Yvette Guilbert, ο Aristide Bruant η Sarah Bernhardt κ.ά. δεν πρωταγωνιστούν μόνο επί σκηνής, αλλά και στις εικόνες που κυκλοφορούν παντού.

Κι όλα αυτά δεν συμβαίνουν σε καλλιτεχνική απομόνωση. Οι δημιουργοί της εποχής συναντιούνται, συνεργάζονται, επηρεάζουν ο ένας τον άλλον. Ανταλλάσσουν ιδέες, πειραματίζονται με νέες τεχνικές και αντλούν έμπνευση ακόμη και από μακρινούς πολιτισμούς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η ιαπωνική χαρακτική, που ασκεί μεγάλη επιρροή στην ευρωπαϊκή τέχνη εκείνων των χρόνων.

Ήταν όμως τόσο ωραία αυτή η εποχή;

Η ονομασία Belle Époque, δηλαδή «Ωραία Εποχή», ακούγεται σχεδόν ειδυλλιακή. Και πράγματι, για ένα μέρος της παρισινής κοινωνίας, τα χρόνια από το 1880 έως το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου ήταν περίοδος ευημερίας, τεχνολογικών εξελίξεων και αισιοδοξίας.

Το Παρίσι εκσυγχρονίζεται. Οι μεγάλες λεωφόροι, ο ηλεκτροφωτισμός, το μετρό που εγκαινιάζεται το 1900 και οι Παγκόσμιες Εκθέσεις του 1889 και του 1900 ενισχύουν την εικόνα μιας πόλης που βρίσκεται στην πρωτοπορία. Όμως, όπως συμβαίνει συχνά με τις «χρυσές εποχές», η λάμψη δεν μοιράζεται ισότιμα.

Πίσω από τις φωτισμένες λεωφόρους και τα πολυτελή καμπαρέ υπάρχουν η φτώχεια, οι δύσκολες συνθήκες εργασίας και οι κοινωνικές ανισότητες. Η γαλλική αποικιακή αυτοκρατορία επεκτείνεται, οι εργατικοί αγώνες πληθαίνουν, ενώ η υπόθεση Ντρέιφους αποκαλύπτει τον βαθύ αντισημιτισμό και τις πολιτικές διαιρέσεις της γαλλικής κοινωνίας.

Αυτή η λιγότερο λαμπερή πλευρά της Belle Époque βρίσκει τη θέση της και στην έκθεση. Δίπλα στις διάσημες χορεύτριες και τις εντυπωσιακές αφίσες συναντάμε τη «Μικρή πλύστρα» του Pierre Bonnard, αλλά και εργάτες ανάμεσα στις διαφορετικές κοινωνικές τάξεις που αποτυπώνει ο Théophile-Alexandre Steinlen στους δρόμους του Παρισιού. Στο λεύκωμα «Paris intense» του Félix Vallotton, πάλι, οι σκηνές της καθημερινότητας περιλαμβάνουν ακόμη και διαδηλώσεις. Εικόνες που θυμίζουν ακόμη και το σημερινό Παρίσι.

Δεν είναι τυχαίο, πάντως, ότι η ονομασία «Belle Époque» καθιερώθηκε εκ των υστέρων. Χρειάστηκε να μεσολαβήσουν ένας παγκόσμιος πόλεμος και η κατάρρευση ενός ολόκληρου κόσμου για να αποκτήσουν εκείνα τα χρόνια τη νοσταλγική αίγλη μιας χαμένης, ανέμελης εποχής. Όχι γιατί έλειπαν οι σκοτεινές πλευρές, αλλά γιατί η τραγωδία που ακολούθησε τις έσπρωξε στο περιθώριο της συλλογικής μνήμης.

Παρίσι - Αθήνα: Μία έκθεση δρόμος...

Η έκθεση δεν περιορίζεται στην παρουσίαση των έργων. Η υπέροχη σκηνογραφία, που υπογράφουν η Παρασκευή (Βιβή) Γερολυμάτου και ο Ανδρέας Γεωργιάδης, επιχειρεί να ανασυνθέσει την ατμόσφαιρα του Παρισιού εκείνης της εποχής.

Το ταξίδι ξεκινά ήδη από την είσοδο του Μουσείου, με την αναπαράσταση μιας χαρακτηριστικής εισόδου του παρισινού μετρό. Από εκεί, οι επισκέπτες ακολουθούν μια διαδρομή που ξεδιπλώνει την ατμόσφαιρα και την καλλιτεχνική δημιουργία της εποχής μέσα από τρεις ενότητες: «Το Παρίσι, μια γιορτή», «Μια τέχνη για όλους» και «Η τέχνη είναι παντού».

Κόκκινα βελούδα και ταπέτα παραπέμπουν στον κόσμο των καμπαρέ, οι αποχρώσεις των τοίχων -εμπνευσμένες από τη χρωματική παλέτα του Mucha- δίνουν τον δικό τους τόνο στη σκηνογραφία, ενώ αρχειακές φωτογραφίες και κινηματογραφικά αποσπάσματα ζωντανεύουν το Παρίσι εκείνης της εποχής.

Ένας εντυπωσιακός, διαδραστικός τρισδιάστατος χάρτης του Παρισιού φωτίζει, στην κυριολεξία, τα σημεία όπου χτυπούσε η καρδιά της πόλης: καμπαρέ, καφέ-κονσέρ, θέατρα, τυπογραφεία, πολυκαταστήματα, εκδοτικούς οίκους, γκαλερί και τα ατελιέ καλλιτεχνών. Παράλληλα, το παιχνίδι επαυξημένης πραγματικότητας «Τα Μυστικά της Belle Époque» προσκαλεί τους επισκέπτες να ανακαλύψουν διασκεδαστικά την εποχή μέσα από γρίφους και ιστορίες.

Οι επιμελήτριες της έκθεσης, Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau και Marina Ferretti Bocquillon, μας δίνουν έτσι την ευκαιρία να γνωρίσουμε όχι μόνο σημαντικούς καλλιτέχνες, αλλά και έναν ολόκληρο κόσμο που βρισκόταν σε μετάβαση. Έναν κόσμο όπου η διαφήμιση γινόταν τέχνη, η τέχνη γινόταν μέρος της καθημερινής ζωής και η πόλη μετατρεπόταν σε μια τεράστια υπαίθρια σκηνή.

Και για όσες και όσους θέλουν να παρατείνουν λίγο ακόμη την παραμονή τους στο «Παρίσι», το Ίδρυμα έχει ετοιμάσει ένα πλούσιο πρόγραμμα παράλληλων δράσεων: ξεναγήσεις, ανάμεσά τους και η διαδραστική «Επιτρέπεται η Αφισοκόλληση!», ομιλίες, προβολές, εκπαιδευτικά προγράμματα για παιδιά και οικογένειες, αλλά και πιο απρόσμενες συναντήσεις με την τέχνη: όπως εργαστήρια κόμικ, κεραμικής, κεντήματος, mindfulness, συναυλίες κ.ά. (αναλυτικό πρόγραμμα ΕΔΩ).

Οπότε, ναι, αξίζει να πάμε μια τέτοια «βόλτα» στο Παρίσι. Να θαυμάσουμε τις αφίσες, να γνωρίσουμε τους δημιουργούς τους, να ανακαλύψουμε τις ιστορίες που κρύβονται πίσω από τα έργα.

Κυρίως, όμως, να θυμηθούμε πως η τέχνη δεν σταματά να αναζητά νέους τρόπους να φτάσει στους ανθρώπους. Να τραβήξει το βλέμμα τους, να τους προβληματίσει, να καλλιεργήσει την αισθητική τους, να τους εμπνεύσει. Και πως, καμιά φορά, οι επαναστάσεις συμβαίνουν εκεί όπου δεν τις περιμένουμε. Σε μια εικόνα, μια ιδέα, μια μικρή ανατροπή του συνηθισμένου, ικανή όμως να μετατοπίσει αποφασιστικά τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο.

'Εκθεση «Belle Époque»
* Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή, Ερατοσθένους 13, Αθήνα
* Διάρκεια: 31 Οκτωβρίου 2026 – 15 Φεβρουαρίου 2027
* Περισσότερες πληροφορίες ΕΔΩ.