Κωνσταντίνος Πάτσιος: «Μήπως τελικά το woke δεν μας έκανε τόσο woke;»

Λίγες εβδομάδες πριν από τα εγκαίνια της Woke on the Wild Side στην Alma Gallery, ο εικαστικός Κωνσταντίνος Πάτσιος κοιτάζει κατάματα τις αντιφάσεις μιας εποχής που θέλει να επαναπροσδιορίσει τη γλώσσα, τα φύλα και τις κοινωνικές της βεβαιότητες, χωρίς να είναι βέβαιο ότι έχει αλλάξει και τις βαθύτερες προκαταλήψεις της και στήνει ένα εικαστικό σύμπαν όπου η αισθητική συναντά την πολιτική, η ειρωνεία την πρόκληση και η pop κουλτούρα την ιστορία της τέχνης.

Μια συζήτηση για τη woke culture, τα στερεότυπα, την ελευθερία της έκφρασης και την τέχνη που, αντί να δίνει απαντήσεις, προτιμά να αφήνει πίσω της μια επίμονη αμφιβολία.

· Ο τίτλος Woke on the Wild Side παραπέμπει φυσικά στο «Walk on the Wild Side» του Lou Reed, αλλά η λέξη «Wild» μάς έκανε να σκεφτούμε και τον Oscar Wilde, θα έβλεπες κι εσύ αυτή τη σύνδεση ή είναι μια δική μας ανάγνωση; Τι σημαίνει τελικά για σένα αυτό το λογοπαίγνιο και πού ακριβώς τοποθετείς την έκθεση ανάμεσα στην αισθητική και την πολιτική; 

Ίσως πράγματι να κρύβεται πίσω από την λανθάνουσα γλώσσα ο Oscar Wilde, ο οποίος υπήρξε για την εποχή του ανεπανάληπτα  ρηξικέλευθος και ανατρεπτικός. Ασφαλώς και γοητεύομαι από τον τρόπο που αμφισβήτησε τις συμβάσεις του καιρού του, όχι μόνο με το έργο του, αλλά και με την σκανδαλώδη  ωή και τα ευφυολογήματά του.

Με την αντικατάσταση του Walk από το Woke, η πρόθεσή μου ήταν να εισαγάγω κάτι που να ανήκει ξεκάθαρα στη δική μας εποχή. Ο όρος Woke είναι για μένα σημαντικός, γιατί παραπέμπει σε ένα είδος αφύπνισης απέναντι στις διακρίσεις, στις προκαταλήψεις και στους κοινωνικούς αποκλεισμούς. Ταυτόχρονα, όμως, με ενδιαφέρει και η ιστορική διαδρομή της λέξης. Η έκφραση «stay woke» συνδέεται ήδη από το 1938 με τον Αφροαμερικανό μουσικό Huddie Ledbetter, γνωστό ως Lead Belly, και με ένα τραγούδι που αναφερόταν σε μια υπόθεση φυλετικής αδικίας στην Αλαμπάμα.

Αυτό που θέλω να υπογραμμίσω είναι ότι, παρά την τεράστια τεχνολογική και επιστημονική πρόοδο, οι εποχές μας παραμένουν με πολλούς τρόπους «άγριες». Οι κοινωνικές προκαταλήψεις, οι διακρίσεις, η βία και οι ανισότητες δεν εξαφανίστηκαν επειδή προοδεύουμε τεχνολογικά .

Η έκθεση ακροβατεί κάπου ανάμεσα στην αισθητική και την πολιτική, αλλά δε λειτουργεί ως πολιτικό μανιφέστο. Η δουλειά μου χρησιμοποιεί τη γλώσσα των εικαστικών για να αναδείξει κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα, αλλά όχι μέσα από μια ευθεία ή διδακτική σχέση. Με ενδιαφέρει περισσότερο να δημιουργώ εικόνες που αφήνουν ένα ερώτημα να αιωρείται και επιτρέπουν στον θεατή να ολοκληρώσει το νόημά τους.

· Η woke culture έχει γίνει ένας από τους πιο φορτισμένους όρους της εποχής μας. Όταν ξεκίνησες να δουλεύεις αυτή την έκθεση, ήθελες να πάρεις θέση ή περισσότερο να ανοίξεις μια συζήτηση;

Όταν ξεκίνησα την έκθεση, ήξερα ότι ήθελα να δημιουργήσω μια σειρά έργων που να εξετάζουν τη σχέση ανάμεσα στο αρσενικό και το θηλυκό μέσα στη σύγχρονη κουλτούρα. Στην πορεία, όμως, η δουλειά άρχισε να εμπλουτίζεται με πολλές ακόμη έννοιες και αναφορές. Ο τίτλος ήρθε στο τέλος και λειτουργεί σαν μια εννοιολογική ομπρέλα που αγκαλιάζει αρκετές από τις ιδέες και τις αντιφάσεις που διατρέχουν τα έργα.

Άρα, μάλλον θα έλεγα ότι περισσότερο με ενδιαφέρει να ανοίξω μια συζήτηση παρά να πάρω μια συγκεκριμένη θέση. Η φύση της δουλειάς μου είναι τέτοια ώστε να λειτουργεί περισσότερο ως έναυσμα για διάλογο παρά ως τελική απάντηση.

Δεν με ενδιαφέρει τόσο να πω στον θεατή τι πρέπει να σκεφτεί, όσο να δημιουργήσω τις συνθήκες ώστε να αρχίσει να σκέφτεται. Άλλωστε, πιστεύω ότι η τέχνη χάνει κάτι από τη δύναμή της όταν μετατρέπεται σε εικονογράφηση μιας ήδη διατυπωμένης άποψης.

· Στα έργα σου αφήνεις πάντα χώρο στον θεατή να συμπληρώσει το νόημα. Σε ενδιαφέρει ακόμη και η «παρεξήγηση»; Μπορεί μια λανθασμένη ανάγνωση να είναι εξίσου δημιουργική με μια σωστή;

Σαφώς. Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, και ένα από τα ωραία πράγματα στην τέχνη: ότι πολλές φορές το έργο ολοκληρώνεται με τη συμμετοχή του θεατή, όπως συμβαίνει και στην ποίηση.

Το έργο τέχνης είναι κατά κάποιον τρόπο ένας καθρέφτης. Ο καθένας προβάλλει πάνω του τα δικά του βιώματα, τις μνήμες, τις επιθυμίες και τις προσλαμβάνουσές του και, τελικά, το βιώνει με έναν απολύτως προσωπικό τρόπο.

Υπό αυτή την έννοια, ναι, το έργο τέχνης μπορεί να λειτουργήσει ακόμη και ως «παρεξήγηση». Θα έλεγα μάλιστα ότι λανθασμένες αναγνώσεις δεν υπάρχουν, ούτε  «λάθος» θεατές. Υπάρχουν διαφορετικές αναγνώσεις. Αυτό, βέβαια, δεν αποκλείει μια ερμηνεία να είναι εντελώς αντίθετη από τις προθέσεις του δημιουργού. Αλλά ακόμη κι αυτή η απόσταση μπορεί να είναι ενδιαφέρουσα. Μερικές φορές, η στιγμή που ο θεατής απομακρύνεται από την πρόθεση του καλλιτέχνη είναι ακριβώς η στιγμή που το έργο αποκτά μια δεύτερη, απρόβλεπτη ζωή.

· Το αρσενικό και το θηλυκό είναι ο βασικός άξονας της έκθεσης. Πόσο σε ενδιαφέρει η ρευστότητα ανάμεσα στις δύο έννοιες και πόσο οι στερεοτυπικές εικόνες που κουβαλάμε γι' αυτές;

Με ενδιαφέρουν η ρευστότητα, τα στερεότυπα, αλλά και η ιστορική εξέλιξη όλων αυτών των εννοιών. Με ενδιαφέρει ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία διαμορφώνει τις αντιλήψεις μας για το αρσενικό και το θηλυκό, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο αυτές οι αντιλήψεις μετασχηματίζονται μέσα στον χρόνο.

Παράλληλα, με ενδιαφέρει πώς ο εικαστικός λόγος μπορεί να διαμορφώσει μια νέα οπτική πάνω σε αυτά τα ζητήματα. Άλλωστε, τα εικαστικά έχουν αυτή την ιδιαίτερη δυνατότητα να φωτίζουν πλευρές της ζωής που παραμένουν πιο αινιγματικές. 

Ο Giorgio de Chirico έγραφε ότι «η τέχνη πρέπει να μοιάζει μ’ ένα μοιραίο δίχτυ, που πιάνει πάνω στο πέταγμα, όχι σπάνιες πεταλούδες, αλλά μυστηριώδεις στιγμές τις οποίες δεν προσέχει ο απλός άνθρωπος, είτε από αφηρημάδα είτε από αδιαφορία».

Αυτό ακριβώς είναι και η πρόκληση, να συλλάβω μέσα στην εικόνα κάτι που υπάρχει μπροστά μας, αλλά συνήθως δεν το βλέπουμε.

· Η ειρωνεία είναι σταθερά παρούσα στη δουλειά σου, αλλά σπάνια γίνεται σαρκασμός. Τι μπορεί να πετύχει η ειρωνεία εκεί όπου ο ευθύς λόγος αποτυγχάνει;

Η ειρωνεία μου  είναι έμμεση και υπόγεια. Δεν φωνάζει. Λειτουργεί  σαν τη μουσική των Velvet Underground: υπάρχει, σε διαπερνά και αφήνει μια αίσθηση που δεν εξηγείται εύκολα με λόγια. Ακριβώς επειδή είναι υπόκωφη, ανασύρει ποιότητες των πραγμάτων που ο ευθύς λόγος αδυνατεί να αποκαλύψει. Μπορεί να μας κάνει να κοιτάξουμε μια εικόνα για δεύτερη φορά και να αντιληφθούμε ότι πίσω από αυτό που μοιάζει αστείο υπάρχει κάτι πιο σκοτεινό ή ότι μέσα σε κάτι τραγικό μπορεί να ενυπάρχει μια παράδοξη  ομορφιά. 

· Σήμερα οι εικόνες καταναλώνονται με απίστευτη ταχύτητα. Πιστεύεις ότι ένα έργο τέχνης μπορεί ακόμη να διεκδικήσει τον χρόνο του θεατή ή είναι αναγκασμένο να προσαρμοστεί στους ρυθμούς της εποχής;

Ένα έργο τέχνης απαιτεί τον χρόνο που του αρμόζει για να το απολαύσει κάποιος, να το αντιληφθεί και τελικά να του αποδώσει μια προσωπική ερμηνεία. Η εποχή μας είναι αναμφισβήτητα γρήγορη, και  συχνά επιπόλαιη και  επιφανειακή. Οι εικόνες διαδέχονται η μία την άλλη με τέτοια ταχύτητα που δεν προλαβαίνουμε να τις κοιτάξουμε πραγματικά.

Η τέχνη όμως απαιτεί διαφορετικό ρυθμό. Σου ζητά να σταματήσεις για λίγο, να παρατηρήσεις , να επιτρέψεις στην εικόνα να λειτουργήσει μέσα σου. Ίσως τελικά αυτό να είναι και μια  πράξη αντίστασης στην εποχή της ταχύτητας, το να σταθείς μπροστά σε ένα έργο και να του χαρίσεις χρόνο.

· Στους πίνακές σου συναντιούνται η ιστορία της τέχνης, η ποπ κουλτούρα, η θρησκευτική εικονογραφία και η επικαιρότητα. Πότε καταλαβαίνεις ότι δύο φαινομενικά ασύνδετες εικόνες «ανήκουν» τελικά μαζί;

Αυτή  η υπόγεια, μη ορατή σχέση που μπορεί να συνδέει όλα τα φαινομενικά ετερόκλητα πράγματα απασχολεί μεγάλο μέρος της δουλειάς μου . 

Πρόθεσή μου είναι, μέσα από αυτές τις αντιπαραθέσεις, να αποκαλύψω μια εσωτερική αρμονία που υπάρχει μέσα στον άνθρωπο, ακόμη και μέσα από τις αντιφάσεις του. Καταλαβαίνω ότι δύο φαινομενικά ασύνδετα πράγματα ανήκουν τελικά μαζί όταν ανακαλύπτω ανάμεσά τους μια άλλη, εσωτερική σχέση που δεν ήταν αρχικά ορατή.

Με ενδιαφέρει πολύ αυτή η στιγμή της αποκάλυψης: όταν δύο εικόνες που κανονικά δεν θα έπρεπε να συναντηθούν, ξαφνικά αποκτούν μεταξύ τους έναν διάλογο.

Επίσης , ο άνθρωπος είναι ένα βαθύτατα αντιφατικό ον. Ίσως γι’ αυτό και η ετερόκλητη συνύπαρξη εικόνων να είναι τελικά πιο κοντά στην πραγματικότητα του ανθρώπου απ’ ό,τι μια απολύτως συνεκτική αφήγηση.

· Τα τελευταία χρόνια η δημόσια συζήτηση γύρω από την ελευθερία της έκφρασης έχει αλλάξει πολύ. Έχεις νιώσει ποτέ ότι σκέφτεσαι δύο φορές μια εικόνα πριν τη βάλεις σε έναν πίνακα;

Είναι γεγονός ότι η δημόσια συζήτηση  γύρω από τη χρήση της εικόνας είναι ατέρμονη , και άτεγκτη, και ενίοτε συνοδεύεται από έκτροπα, γεγονός που καθιστά τους εικαστικούς περισσότερο προσεκτικούς με το υλικό που επιλέγουν.

Σαφώς κι εγώ σκέφτομαι περισσότερο τα στοιχεία που θα χρησιμοποιήσω σε μια σύνθεση. Αφ ενός για λόγους πνευματικής ιδιοκτησίας, αλλά και επειδή κάθε εικόνα που εισέρχεται σε ένα έργο κουβαλά μαζί της τη δική της ιστορία, το δικό της πολιτισμικό και συναισθηματικό φορτίο. Δε λειτουργώ  φοβικά ωστοσο , γιατί η ελευθερία είναι απαραίτητη συνθήκη της δημιουργίας. 

· Τα έργα σου δεν εξαντλούνται με μια πρώτη ματιά. Σου αρέσει να δυσκολεύεις τον θεατή ή ελπίζεις απλώς να τον κάνεις να σταθεί λίγο περισσότερο απέναντι στην εικόνα;

Σίγουρα θέλω να τον ωθήσω σε διαφορετικά επίπεδα εμπειρίας και σκέψης. Δεν με ενδιαφέρει μια εικόνα που εξαντλείται εύκολα και ερμηνεύεται με μία μόνο ματιά.

Η πρόθεσή μου είναι η δημιουργία ενός πολυεπίπεδου έργου, γεμάτου συμβολισμούς, υπαινιγμούς , πολλαπλές αναγνώσεις και ερμηνείες. Δεν θέλω απαραίτητα να «δυσκολέψω» τον θεατή, αλλά να του δώσω λόγους να επιστρέψει στην εικόνα.

Με ενδιαφέρει επίσης να δημιουργώ κάτι αινιγματικό, κάτι που να προκαλεί μια μικρή έκπληξη. Γι’ αυτό χρησιμοποιώ πληθώρα  ετερόκλητων στοιχείων. Θέλω ο θεατής να αισθανθεί ότι υπάρχει κάτι που δεν έχει ακόμη αποκρυπτογραφήσει. Ίσως ένα καλό έργο να μην είναι αυτό που σου δίνει όλες τις απαντήσεις, αλλά αυτό που, αφού το κοιτάξεις, σου δημιουργεί περισσότερες ερωτήσεις. 

· Η έκθεσή σου ανοίγει μια συζήτηση γύρω από θέματα που συχνά πυροδοτούν αντιπαραθέσεις. Υπάρχει προσωπικά κάτι που εξακολουθεί να σε κάνει αισιόδοξο για τους ανθρώπους; Από πού αντλείς ελπίδα;

Αντλώ ελπίδα από την ίδια την ανθρώπινη ιστορία και την πρόοδο, από το γεγονός ότι παρά  τις καταστροφές, τις αντιφάσεις και τα λάθη μας, η ανθρωπότητα εξακολουθεί να υπάρχει και να δημιουργεί.

Συνεχώς γεννιούνται νέα πράγματα, τόσο στον επιστημονικό όσο και στον καλλιτεχνικό χώρο, που αποκαλύπτουν το μεγαλείο αλλά και το βάθος του ανθρώπου. Και δεν αναφέρομαι μόνο στα μεγάλα επιτεύγματα. Με συγκινεί εξίσου η ανθρώπινη δημιουργικότητα στην καθημερινότητα, η ικανότητα να επινοούμε, να αγαπάμε, να συνεργαζόμαστε, να ξαναρχίζουμε.

Ίσως η μεγαλύτερη απόδειξη ότι υπάρχει ελπίδα να είναι ακριβώς αυτή η αστείρευτη ανάγκη του ανθρώπου να δημιουργεί κάτι καινούργιο.

· Αν κάποιος έφευγε από την έκθεση κρατώντας μέσα του μόνο μία σκέψη ή ένα ερώτημα, ποιο θα ήθελες να είναι; Αν αφαιρούσαμε από το Woke on the Wilde Side όλες τις έννοιες, τις θεωρίες και τον δημόσιο διάλογο γύρω από τη woke culture, τι θα έμενε;

Θα έμενε, πρώτα απ’ όλα, μια ενδιαφέρουσα αισθητική εμπειρία. Και ίσως, πίσω από αυτήν, η αγωνία για το κατά πόσο ο άνθρωπος έχει πραγματικά απαλλαγεί από τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις που βασανίζουν την κοινωνία μας εδώ και πολλά χρόνια.

Θα ήθελα, όμως, να έμενε και κάτι ακόμη: μια αμφιβολία. Το ερώτημα αν, πίσω από τις αλλαγές στη γλώσσα, στις συμπεριφορές και στις κοινωνικές αντιλήψεις, έχει αλλάξει πραγματικά και ο άνθρωπος.

Για μένα, αυτή η αμφιβολία είναι πιο ενδιαφέρουσα από οποιαδήποτε εύκολη απάντηση.

· Ποιο είναι το πιο προσωπικό κομμάτι αυτής της έκθεσης, αυτό που μιλάει μόνο για σένα;

Η δουλειά μου, αν και αυτοαναφορική, πραγματεύεται ζητήματα  που μας αφορούν όλους. Πιστεύω ότι όταν ένας καλλιτέχνης μιλά εκ βαθέων, και άνευ προσωπείου, μπορεί τελικά να γίνει καθολικός. Οι προσωπικές μας αγωνίες, οι επιθυμίες, οι φόβοι και οι αντιφάσεις έχουν συχνά πολύ περισσότερα κοινά στοιχεία απ’ όσα φανταζόμαστε.

Έτσι βλέπω και αυτή την έκθεση. Είναι μια προσωπική περιπλάνηση μέσα σε θέματα που, με διαφορετικό τρόπο, αφορούν καθένα μας. 

Μιλώντας για τον εαυτό μου, αφήνω τον θεατή να αναγνωρίζει δικές του αλήθειες στην αφήγηση.