Είδαμε "Βάκχες" του Ευριπίδη, σε σκηνοθεσία J. Gardev // Καλώς ήρθατε στο σόου!

Οι Βάκχες είναι το τελευταίο έργο του Ευριπίδη (407 π.Χ.), το οποίο, αν και το προόριζε για δραματικούς αγώνες, δεν το σκηνοθέτησε ο ίδιος, καθώς τον πρόλαβε ο ξαφνικός θάνατος, αλλά ο γιος του δύο χρόνια αργότερα. Γράφτηκε όταν ο ποιητής βρισκόταν στην Πέλλα της Μακεδονίας, στην αυλή του βασιλιά Αρχέλαου. Η υπόθεση σχετίζεται απευθείας με τον Διόνυσο, καθώς αναφέρεται στην έλευση του θεού στη Θήβα, προκειμένου να επιβάλει τη λατρεία του. Αν και οι τραγωδίες στην αρχαιότητα παρουσιάζονταν στο πλαίσιο γιορτών για τον Διόνυσο, εντούτοις είναι το μόνο έργο που αντλεί το περιεχόμενό του από μύθο σχετιζόμενο με αυτόν τον θεό.

Οι κόρες του Κάδμου αρχικά αμφισβητούν τη θεϊκή του υπόσταση του Διονύσου, στο τέλος, όμως, κυριαρχούνται από μανιώδη λατρεία για αυτόν και ζουν ως πιστές ακόλουθοί του. Ο βασιλιάς Πενθέας, εγγονός του Κάδμου και γιος της Αγαύης, στρέφεται ενάντια στη νέα λατρεία, συλλαμβάνει και φυλακίζει τον Διόνυσο. Ωστόσο, ο θεός αυτοαπαλλάσσεται από τα δεσμά, καταστρέφει το παλάτι με δυνατό σεισμό και αποφασίζει να εκδικηθεί τον Πενθέα για την ασέβεια του: τον πείθει να μεταμφιεστεί σε γυναίκα ώστε να μπορέσει να κατασκοπεύσει τις Βάκχες που ήταν εγκατεστημένες στον Κιθαιρώνα. Ο Πενθέας μεταβαίνει στο βουνό, αλλά εκεί, μόλις εκείνες αντιλαμβάνονται την παρουσία του, με πρώτη τη μητέρα του Αγαύη, τον διαμελίζουν. Η Αγαύη επιστρέφει θριαμβευτικά στην πόλη με το κεφάλι του γιου της ανά χείρας. Όταν ο Κάδμος την κάνει να συνειδητοποιήσει το αποτρόπαιο λάφυρο συντρίβεται. Το έργο ολοκληρώνεται με την εμφάνιση του Διονύσου, που αναγγέλλει τα δυσοίωνα μελλούμενα των ηρώων και την οργή του για την περιοχή.

Αναμφίβολα πρόκειται για το πιο συγκινησιακό κείμενο του Ευριπίδη και σε αυτό συμβάλλουν οι πολλαπλές μεταμορφώσεις, περισσότερες από κάθε άλλο δραματικό έργο της αρχαιότητας: ο Διόνυσος γίνεται από θεός άνθρωπος και μετά πάλι θεός, ο Πενθέας από ισχυρός βασιλιάς και γενναίος άνδρας μετατρέπεται σε ευάλωτη προσωπικότητα και καταδικασμένη γυναίκα που καταλήγει θύμα, η Αγαύη από στοργική μητέρα γίνεται μανιασμένη δολοφόνος του παιδιού της και στη συνέχεια μάνα που θρηνεί για την τραγική απώλειά του. Και βέβαια δεν διακρίναμε την πρόθεση ανάδειξης της τραγικότητας στην πρόταση του Βούλγαρου σκηνοθέτη Javor Cardev (οι μεταμορφώσεις λόγου χάρη που προαναφέρθηκαν περιορίζονται σε ένα κλουβί που αλλάζει τα πρόσωπα που φιλοξενεί) και θα ήταν ίσως άνευ σημασίας να σταθούμε στην ιδέα του με όρους και εντός πλαισίου αρχαίας τραγωδίας. Ξεκαθαρίζουμε ότι αφήνουμε στην άκρη το “έπρεπε” με βάση αυτό το κριτήριο, γιατί έτσι θα ήμασταν συνοπτικά καταδικαστικοί. Εδώ έχουμε την περίπτωση ενός μιούζικαλ, ενός σόου -υψηλών- προδιαγραφών. Σε αυτή τη φιλοσοφία τον κύριο λόγο έχουν οι The Tiger Lillies, που δεν δίνουν απλώς τον τόνο, αλλά επί της ουσίας το ύφος της παράστασης, θυμίζοντας δρώμενο σε καμπαρέ, τσίρκο, με ήρωες-μαριονέτες ή θύτες και θηράματα, που δρουν σε ένα σκηνικό με κάγκελα-κλουβιά, σε μια "μάχη" -προφανώς- με τη μοίρα, προσπαθώντας να την ανατρέψουν (η εικόνα του “εγκλωβισμένου” Πενθέα στο κλουβί -εκεί που λίγο πριν είχε οδηγηθεί ο Διόνυσος- και οι ορεγόμενες Βάκχες που τον καρτερούν είναι μια χαρακτηριστική τέτοια σκηνή). Στη συνθήκη αυτή ο Διόνυσος (Leonid Yovchev) καταφτάνει στη σκηνή για να συντονίσει την εξέλιξη από τις κερκίδες, αγέρωχος, επιβλητικός, super star. Και ήταν πραγματικά πολύ καλός ως καθοδηγητής των Βακχών του, ως φαινομενικό θύμα του Πενθέα αρχικά, ως διαχειριστής του αργότερα, ως θεός που φέρει τη λύση στο τέλος. Ο Μιχαήλ Ταμπακάκης, ως Πενθέας, αποτέλεσε τη μεγαλύτερη ερμηνευτική έκπληξη, αποδεικνύοντας ότι είναι γοργά εξελισσόμενος ηθοποιός, ευπροσάρμοστος σε ποικίλους ρόλους. Στην προκείμενη περίπτωση ο δυναμικός ηγέτης, που φτάνει στην αλαζονεία και τελικά πλανεμένος και απογυμνωμένος πληρώνει για την ύβρη που διέπραξε. Ενδιαφέρουσα και η περίπτωση του Τειρεσία (Samuel Finzi), σε ρυθμούς βέβαια πιο δραστήριους από τον συνηθισμένο σεβάσμιο γέροντα-μάντη που έχουμε κατά νου. Η έμπειρη Λουκία Μιχαλοπούλου (Αγαύη) δεν προκάλεσε συγκίνηση -στην έτσι και αλλιώς μη “τραγική” παράσταση-, ούτε και εκείνη την ώρα που συνειδητοποιεί ποιο είναι το πραγματικά λάβαρό της, ένα καθηλωτικό στιγμιότυπο στο πάνθεον της αρχαίας δραματουργίας. Σε άνευρους τόνους και ο Κάδμος του Αλέξανδρου Μυλωνά, που σχεδόν ασυναίσθητα ενημερώνει την Αγαύη για την αλήθεια, αποδεχόμενος στη συνέχεια παθητικά τη μοίρα που τους ορίζει ο θεός. Για τον ξεσηκωτικό δωδεκαμελή θίασο-χορό των Βακχών, που δρουν κυρίως υπό τους ήχους των The Tiger Lillies, το πρόσημο είναι θετικό: χωρίς βέβαια να προκαλούν την αγωνία ή να μας τρομάζουν (επαναλαμβάνουμε ότι επί του παρόντος έχουμε αφήσει τον όρο "τραγικότητα" στην άκρη), άριστα συντονισμένες, ρυθμικές, ξεσηκωτικές, χορεύουν, τραγουδούν -το προσκλητήριο θανάτου (come, come…) εκρηκτικό, σαν κάλεσμα σε λαϊκό πανηγύρι-, μπλέκονται με τον “παιχνιδιάρη” Διόνυσο, αλλά και με το κοινό, θυμίζουν περιφερόμενα ξωτικά όπως στα παραμύθια. Οι The Tiger Lillies έχουν ασφαλώς τον πρώτο λόγο -και ρόλο- στην παράσταση, είναι στημένη για αυτούς και ως αποτέλεσμα προκύπτει ως επί το πλείστον από τη δική τους παρουσία. Με το γνώριμό τους στυλ -από την ονειροπόληση ως τους dance ήχους- όχι απλώς ντύνουν μουσικά την παράσταση -κυριαρχούν ασφαλώς σε αυτή οι μελωδίες-, “αναλαμβάνουν” ακόμα και να διηγηθούν βασικά στιγμιότυπα του κειμένου (π.χ. τη θανάτωση του Πενθέα, τον μνημειώδη μονόλογο της Αγαύης, το κομμάτι της εξόδου με ένα τζαζ “γνωμικό” χαράς). Ήταν τόσο “ηχηρή” και σημαίνουσα η παρουσία τους που εύλογα κάποιος θα μπορούσε να αναρωτηθεί αν τελικά το όλο θέαμα ήταν μια καμουφλαρισμένη συναυλία.

Σύνολο: Ανάγνωση της ευριπίδειας τραγωδίας με όρους μιούζικαλ και σόου. Δεν αναμέναμε μια κλασικότροπη παράσταση, ούτε βέβαια έχουμε την περίπτωση αγνόησης ή παράκαμψης του κειμένου. Δεν μπορούμε να κάνουμε λόγο για επιτυχή επιμέρους που πλαισιώνουν το ρεαλιστικό ανέβασμα τραγωδίας: δραματουργική επεξεργασία, μετάφραση, τραγικότητα. Δεν απορρίπτεται, ωστόσο, ως πρόταση, queer κατά κύριο λόγο αισθητικής, που μπορεί να μην έβγαλε την ουσία, τα νοήματα και τη συγκίνηση που εκπέμπει μια αρχαία τραγωδία, αποτελεί όμως ένα αλλιώτικο, ανοικτό, πιο “χαρούμενο” -σίγουρα μελωδικό- ανέβασμα, που μπορεί τελικά να είναι πιο δεκτικό και χρήσιμο από πολλά άλλα σοβαροφανή. Έτσι και αλλιώς ο διάλογος παρελθόντος-παρόντος παραμένει διαρκώς -και ευτυχώς- ανοικτός.

Ταυτότητα παράστασης: εδώ

Σταθμοί περιοδείας & εισιτήρια:  ΕΔΩ