Είδαμε: "Oracle" του Ł. Twarkοwski στη Στέγη // Εντυπωσιακό θέαμα, αλλά με την ουσία τι γίνεται;

Μετά το αριστουργηματικό Rothiko (2023) και το Respublika (2024) o Łukasz Twarkοwski μας συστήνει το Oracle, μια αβανταδόρικη, δαπανηρή δουλειά. Η θεματολογία εστιάζει πρωτίστως στον Alan Turing και στα καθοριστικά του επιτεύγματα, τη μαθηματική έννοια υπολογισμού του, που αποτέλεσε τη θεμελιώδη βάση των σύγχρονων ψηφιακών υπολογιστών φτάνοντας ως την τεχνητή νοημοσύνη, τον σχεδιασμό της συσκευής Bombe στο Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο προκειμένου να σπάσουν οι κώδικες επικοινωνία της εχθρικής γερμανικής μηχανής Enigma. Λίγα χρόνια αργότερα (1950), κάνοντας πειράματα με υπολογιστές που μιμούνταν την ανθρώπινη συνομιλία, ερευνά αν μια μηχανή μπορεί να παράγει αποτελεσματικά νοημοσύνη ανάλογη της ανθρώπινης, προκειμένου να διαπιστωθεί αν είναι εφικτή η διάκριση ανάμεσα στη μηχανή-συνομιλητή και έναν άνθρωπο-συνομιλητή. Δεν είναι βέβαια ο μόνος ήρωας που συναντά κανείς σε αυτή τη σχεδόν τετράωρη παράσταση, υπάρχουν και άλλοι: η χολιγουντιανή σταρ Hedy Lamarr, η Χιονάτη του Ντίσνεϊ αλλά και εφευρέτρια που έδειξε την κατεύθυνση για τις σύγχρονες ασύρματες επικοινωνίες, ο εργαζόμενος στη Google Blake Lemoine, ο οποίος λίγο πριν απολυθεί από την εταιρεία έθεσε το θέμα της συνείδησης στην τεχνητή νοημοσύνη, το μέντιουμ Helen Duncan με τις αλλόκοτες μεθόδους πνευματισμού. Πρόσωπα διαφορετικών εποχών, που βέβαια στην πραγματικότητα ποτέ δεν συναντήθηκαν, όμως στην περίσταση ούτε ο χρόνος έχει σημασία, ούτε η σύνδεση προσώπων και γεγονότων είναι άρρηκτη. Αμυδρά ως κοινή συνισταμένη τους μπορεί να τεθεί η έντονη βούληση όλων να ερμηνεύσουν το άγνωστο, το δυσνόητο, το μη ορατό, το μέλλον. Η ενδιάθετη αγωνία της πρόβλεψης είναι το κύριο συναίσθημά τους, που φτάνει να λειτουργεί ως αυτοσκοπός τους. Αν θελήσουμε μια πιο δυσδιάκριτη και συνάμα ρομαντική εκδοχή, ίσως μέσα στο καταιγιστικό, αχανές συνονθύλευμα εικόνων και ντεσιμπέλ σκεφτούμε ότι πίσω από τα κάθε λογής επιτεύγματα υπολανθάνουν άνθρωποι, με τα πάθη τους, τις αδυναμίες, τη πληγωμένη τους καρδιά. Στα ελάχιστα ήσυχα στιγμιότυπα -και τα πιο ενδιαφέροντα του συνόλου-, όπως αυτό του χορού Turing-Hedy, ή στον μονόλογο-εξομολόγηση της δεύτερης λίγο πριν το τέλος, μπορεί να βρει διέξοδο μέσα στους σκοπέλους της ταραχής η σκέψη αυτή.   

Ως βασικοί άξονες της παράστασης νοούνται η επιστημονική ευθύνη και ένα μέλλον φανερά ζοφερό και ταυτόχρονα δύσκολα ερμηνεύσιμο για το πώς αυτό προκύπτει ως αποτέλεσμα της ανεξέλεγκτης και αλόγιστης επιστημοσύνης. Ο Twarkοwski με τον χαρακτηριστικό του συνδυασμό των μέσων, κινηματογράφου και θεάτρου, τις  κάμερες live αναμετάδοσης, τη χρήση τεράστιων LED οθονών, τις υπέρυθρες εικόνες, της περιστρεφόμενης σκηνής όπου διεξάγονται πολλαπλές δράσεις, τους εκκωφαντικούς ήχους, τους αντίθετους πόλους ως προς τη θεματική, τη γνώση και την άγνοια που προκύπτουν από την επιστήμη, τη σκέψη για τις εφευρέσεις και την παραγωγή τους, την αδυναμία διαχείρισης και εν τέλει την υποταγή στις εξωλογικές ακρότητες των αποτελεσμάτων τους χτίζει μια ιδιότυπη θεατρική συνθήκη, που ξεχνάμε ότι διεξάγεται σε μια σκηνή αλλά λαμβάνει χώρα σε μια ψηφιακή πλατφόρμα, ιδιαίτερα στο δεύτερο μέρος αυτό συμβαίνει πλήρως και αποκλειστικά.

Στο πρώτο -και πιο δεκτικό- μέρος βρισκόμαστε κατά κύριο λόγο στα εργαστήρια του Bletchley Park, όπου ο Turing πειραματίζεται για τη διάσπαση του γερμανικού κώδικα επικοινωνίας. Η μηχανή εδώ παρουσιάζεται με σχεδόν θελκτική διάθεση, δεν είναι μόνο το μέσο που θα προσφέρει τη σωτηρία από τον θάνατο και τη νίκη της ζωής, αλλά και ο πιστός σύντροφος που αντέχει στον χρόνο και τις περιστάσεις (ο θάνατος του Christopher, φίλου του Turing, οδηγεί τον δεύτερο στην αναζήτηση εξώ-ανθρώπινης συνύπαρξης, που φέρει ωστόσο τα ανθρώπινα προτερήματα της σκέψης και της ομιλίας).

Tο δεύτερο μέρος θα μπορούσε να χαρακτηριστεί performance. Με έντονα φώτα, διαπεραστικούς ήχους και ρυθμούς παρακολουθούμε την άλωση που προκύπτει από την  τεχνολογία, την επερχόμενη παντοκρατορία της AI. Όλοι και όλα (θα)  λειτουργούν υπό την καθοδήγηση και τον έλεγχό τους. Επαναλαμβανόμενες εικόνες προβάλλονται σε πολλαπλές οθόνες, ξεφεύγουν από τη στατικότητα και μετασχηματίζονται μέσω της υπέρυθρης ακτινοβολίας. Εντυπωσιακό θέαμα ασφαλώς, κουραστικό και ανούσιο όμως για την τόση διάρκειά του. Και κάπου εδώ ξαφνικά προκύπτει η εμφάνιση ενός μέντιουμ (Helen Duncan), που καθοδηγεί τους ήρωες να επικοινωνήσουν με τα πνεύματα (;) και όλοι μαζί μεταβαίνουν σε μια κατάσταση μανίας και αλλοπρόσαλλου εκστασιασμού (ορισμένοι από το κοινό θυμήθηκαν μεγαλοφώνως τον Εξορκιστή), συμβολίζοντας πιθανόν ότι η μπάλα έχει χαθεί για τους συμπαθείς μας ήρωες, ενδεχομένως για όλη την ανθρωπότητα, σίγουρα αυτό έχει συμβεί πια για αρκετούς από τους θεατές. Αξιοσημείωτο είναι ότι ο Twarkοwski στις συνεντεύξεις του για την παράσταση αφήνει ανοικτά τα νοήματα του Oracle, καλώντας τους θεατές να κάνουν τις δικές τους αποκωδικοποιήσεις. Πάντως, ακόμα και ο ίδιος, ως δημιουργός του, στη συνέντευξη που ακολούθησε μετά την παρουσίαση της παράστασης στη Στέγη, δεν φάνηκε να είναι σε θέση να απαντήσει με σαφήνεια για τον -όποιο- συμβολισμό της δουλειάς του.

Σύνολο: Μοντέρνα σύλληψη, συνδυάζει πολλές μορφές τέχνης, πάσχει ωστόσο εμφανώς δραματουργικά. Η μεγάλη και άνευ ουσίας διάρκεια, η συνεχής οπτική και ακουστική ένταση οδηγούν γρήγορα ή αργά σε κόπωση. Ακολούθως η έλλειψη σεναρίου με χρονολογική συνέπεια και κυρίως η απουσία σύνδεσης μεταξύ των τεκταινομένων στη σκηνή προκαλούν μοιραία δυσκολίες στην κατανόηση. Αξίζει να εστιάσει κανείς στην υποδειγματική κινηματογραφική εκδοχή, όπου κάθε βλέμμα, σκίρτημα, η όποια λεπτομέρεια των σπουδαίων πρωταγωνιστών στη σκηνή αποτυπώνονται επιδέξια στη μεγάλη οθόνη που λειτουργεί σαν μεγεθυντικός φακός. Η τελική, ωστόσο, αίσθηση που μένει είναι αυτή του εντυπωσιασμού. 

Η παράσταση παρουσιάστηκε στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση 15-18/10/2026

Ταυτότητα παράστασης: εδώ