Μπλε και Πράσινο για τη Γη που κραυγάζει: Μαρία Φραγκουδάκη στη Roma Gallery

Στην έκθεση «Εσύ. Θυμήσου με. Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο. Γη, στάσου ελεύθερη. Έμπνευσε. Φρόντισε.» στη Roma Gallery, το χρώμα, οι κύκλοι, τα φτερά και οι λέξεις συνθέτουν ένα μήνυμα για την ομορφιά του πλανήτη και την ευθύνη μας απέναντί του.

Οι τέχνες αποτύπωσαν τη φύση με κάθε τρόπο και αφουγκράστηκαν γρήγορα την ανάγκη να προστατεύσουμε τον πλανήτη. Από την αποθέωση της φύσης στους μεγάλους συνθέτες της κλασικής μουσικής, αδυνατούμε ακόμα να απαντήσουμε στο αφοπλιστικό ερώτημα που έθετε ήδη το 1967 ο Jim Morrison, στους στίχους του «When the Music's Over» των The Doors: «What have they done to the earth, yeah? What have they done to our fair sister?». Τι έχουν κάνει στη Γη; Τι έχουν κάνει στην όμορφη αδελφή μας;

Αντίστοιχα, στον κόσμο των εικαστικών, η αναπαράσταση της φύσης εξελίχθηκε σταδιακά και σε κραυγή διαμαρτυρίας για έναν υπέροχο κόσμο που καταστρέφουμε. Η ομορφιά του φυσικού περιβάλλοντος εξακολουθεί να εμπνέει, αλλά πλέον συνοδεύεται από την αγωνία για την επιβίωσή του. Στα έργα της Μαρίας Φραγκουδάκη συναντάμε και τις δύο όψεις αυτής της σχέσης: την ανησυχία για όσα συμβαίνουν στον πλανήτη, αλλά και την αισιοδοξία ότι η πορεία μπορεί να αλλάξει, εφόσον αναγνωρίσουμε την ευθύνη μας.

Η νέα ατομική έκθεση της εικαστικού, στην πάντα φιλόξενη, Roma Gallery και υπό την  επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Άλιας Τσαγκάρη ξεκινά από μια απλή, αλλά θεμελιώδη διαπίστωση: η Γη δεν είναι ένα μακρινό, αφηρημένο τοπίο, αλλά το κοινό μας σπίτι. Με τίτλο «Εσύ. Θυμήσου με. Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο. Γη, στάσου ελεύθερη. Έμπνευσε. Φρόντισε.», η έκθεση συνδέει την εικόνα του πλανήτη από το Διάστημα με τη ζωή στους ωκεανούς, την ανθρώπινη παρουσία και την ανάγκη για φροντίδα.

«Αν έπρεπε να πω με μία λέξη τι είναι αυτή η έκθεση, θα έλεγα “κύκλος”», σημειώνει η Μαρία Φραγκουδάκη. Είναι το πρώτο σχήμα που μαθαίνει να σχεδιάζει ένα παιδί, αλλά και το σχήμα του πλανήτη που μας φιλοξενεί. Η εικαστικός ανατρέχει ακόμη στον Καντίνσκι, ο οποίος τον περιέγραφε ως «σύνθεση των μεγαλύτερων αντιθέσεων», αλλά και στη φωτογραφία της Γης από την αποστολή Apollo 17 το 1972. Έτσι, ο κύκλος επιστρέφει στα έργα της ως Γη, φεγγάρι, μαύρη τρύπα, ακόμη και ως γράμμα Ο. Ένα σχήμα που συμβολίζει την ενότητα, αλλά και μια ισορροπία διαρκώς εύθραυστη.

Από το Διάστημα στα βάθη της θάλασσας

Το βαθύ μπλε είναι ίσως το πρώτο στοιχείο που σε καλεί να σταθείς μπροστά στα έργα της Φραγκουδάκη. Τη μία στιγμή μοιάζει να έρχεται από το Διάστημα, από τις φωτογραφίες που έχουμε δει με τον πλανήτη μας να ξεπροβάλλει μέσα από το σκοτάδι του Σύμπαντος. Την επόμενη, το ίδιο μπλε σε μεταφέρει στα βάθη της θάλασσας. Η εικαστικός εξηγεί ότι η αφετηρία της ήταν μια φράση της ωκεανογράφου Sylvia Earle: «no water, no life, no blue, no green». Χωρίς νερό δεν υπάρχει ζωή, χωρίς μπλε δεν υπάρχει πράσινο.

Η φράση αυτή έγινε ο άξονας γύρω από τον οποίο οργανώθηκε η έκθεση. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η ίδια, «τα πράσινά μου ζουν μέσα στα μπλε μου», ενώ το ultramarine, που κυριολεκτικά σημαίνει «πέρα από τη θάλασσα», λειτουργεί ταυτόχρονα ως ωκεανός και ως διάστημα. Μια ενδιαφέρουσα συνύπαρξη δύο κόσμων που, παρά την απόσταση που τους χωρίζει, συνδέονται άρρηκτα με την ύπαρξη και την προστασία της ζωής.

Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι η παρουσία των λέξεων. Τα motto που ενσωματώνονται στα έργα —«Remember me», «Stand free», «Inspire», «Care»— λειτουργούν ως μικρά μηνύματα που ανακαλύπτει ο επισκέπτης στην πορεία του μέσα στην έκθεση. Όπως εξηγεί η Φραγκουδάκη, «στη δεύτερη ενότητα, η Γη παίρνει τον λόγο». Ξεκινά με τη φράση «my attitude is based on how you treat me» και συνεχίζει με προστακτικές, σαν να μην υπάρχει πλέον χρόνος για πειθώ.

Το ενδιαφέρον είναι ότι κανένα έργο δεν περιλαμβάνει ολόκληρο το μήνυμα. «Κανένας πίνακας δεν λέει ολόκληρη τη φράση· τη συνθέτει ο επισκέπτης καθώς περπατά, σαν να διαβάζει ένα γράμμα κομμάτι κομμάτι». Ανάμεσα στις προσταγές παρεμβάλλονται ερωτήματα για τον ωκεανό, τη Γη και τη θέση μας απέναντί τους. «Οι προσταγές χρειάζονται και τις ερωτήσεις τους», παρατηρεί η εικαστικός, αφήνοντας χώρο στον θεατή να συμμετάσχει ενεργά στην αφήγηση.

Η ύλη έχει τη δική της φωνή

Η Φραγκουδάκη δεν περιορίζεται στη ζωγραφική επιφάνεια. Χρωστικές σε σκόνη, γύψος, φτερά, μετάξι και γυαλιά που συνέλεξε από την ακτή της Λέρου συνυπάρχουν στα έργα της, δημιουργώντας διαφορετικές υφές και επιφάνειες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρήση των φτερών. Η ελαφρότητα και η λεπτή υφή τους έρχονται σε αντίθεση με τη σταθερότητα του καμβά και την αντοχή των ακρυλικών. Παραπέμπουν σε κάτι οργανικό και εύθραυστο, υπενθυμίζοντας το εφήμερο της φύσης και την ευκολία με την οποία κάτι όμορφο μπορεί να χαθεί ή να μεταβληθεί.

Η σχέση της δημιουργού με τα υλικά δεν είναι τυχαία. Έχοντας σπουδάσει Χημεία στο Λονδίνο, με ειδίκευση στις φυσικές ιδιότητες των υλικών, πριν συνεχίσει τις σπουδές της στη ζωγραφική και τα μικτά μέσα στο School of Visual Arts της Νέας Υόρκης, αντιμετωπίζει την ύλη ως ενεργό μέρος της καλλιτεχνικής διαδικασίας. «Για μένα η ύλη δεν ήταν ποτέ ουδέτερη, και νομίζω ότι αυτό το χρωστάω στη χημεία», σημειώνει. Παρατηρεί πώς ένα υλικό ραγίζει, πώς κατακάθεται και πώς αλλάζει, επιτρέποντας στις επιφάνειες να διαμορφώσουν τη δική τους γεωγραφία, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τη Γη.

Η επιλογή και η επαναχρησιμοποίηση υλικών αποκτούν ιδιαίτερη σημασία σε μια έκθεση που μιλά για την προστασία του περιβάλλοντος. Ακόμη και η τέχνη έχει το δικό της αποτύπωμα στους φυσικούς πόρους, αφού η δημιουργία προϋποθέτει υλικά, ενέργεια και παραγωγικές διαδικασίες. Η χρήση υλικών που έχουν ήδη μια προηγούμενη διαδρομή, όπως τα γυαλιά που συνέλεξε η καλλιτέχνις από την ακτή της Λέρου, ανοίγει μια ενδιαφέρουσα συζήτηση για τη σχέση της δημιουργίας με την κατανάλωση και τη διαχείριση των πόρων.

Ένα μήνυμα που δεν τελειώνει στην αίθουσα της έκθεσης

Το πιο ουσιαστικό στοιχείο της έκθεσης είναι ότι η περιβαλλοντική αγωνία δεν μετατρέπεται σε ένα διδακτικό μήνυμα. Η Φραγκουδάκη δεν επιδιώκει να δώσει απαντήσεις σε όλα τα ερωτήματα ούτε να υποδείξει στον επισκέπτη τι ακριβώς πρέπει να σκεφτεί. Αντίθετα, δημιουργεί τις προϋποθέσεις για να παρατηρήσει, να διαβάσει, να συνδέσει εικόνες και λέξεις.

Η Γη μοιάζει να αποκτά φωνή. Το «Remember me» ακούγεται σαν μια προσωπική παράκληση, το «No blue, no green» συμπυκνώνει τη σχέση ανάμεσα στο νερό και τη ζωή, ενώ το «Inspire. Care.» μεταφέρει το βάρος από την παρατήρηση στη δράση.

Η ίδια συνοψίζει με μια φράση την πρόθεσή της: «Δεν ζωγραφίζω για να εικονογραφήσω μια ανησυχία. Ζωγραφίζω για να δώσω φωνή σε κάτι που δεν έχει στόμα, και να αφήσω σε όποιον μπει στην αίθουσα την τελευταία λέξη».

Ίσως αυτό να είναι και το σημαντικότερο που μπορεί να προσφέρει η τέχνη σε μια εποχή περιβαλλοντικής κρίσης. Να μας κάνει να ξαναδούμε κάτι που θεωρούμε δεδομένο. Να μετατρέψει μια πληροφορία σε συναίσθημα, μια εικόνα σε ερώτημα και το ερώτημα σε αφορμή για αλλαγή.

Η έκθεση μας υπενθυμίζει ότι η ομορφιά του πλανήτη δεν είναι ανεξάντλητη και ότι η σχέση μας μαζί του δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στην εκμετάλλευση των πόρων του. Η αγωνία είναι παρούσα, αλλά δεν αποτελεί το τέλος της αφήγησης. Υπάρχει χώρος για αισιοδοξία, αρκεί η αναγνώριση του προβλήματος να συνοδεύεται από την απόφαση να κάνουμε κάτι διαφορετικά.

Πληροφορίες έκθεσης

Τίτλος: «Εσύ. Θυμήσου με. Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο. Γη, στάσου ελεύθερη. Έμπνευσε. Φρόντισε.»

Χώρος: Roma Gallery, Ρώμα 5, Αθήνα

Επιμέλεια: Άλια Τσαγκάρη

Διάρκεια: έως τις 14 Νοεμβρίου 2026