Ο Θείος Άρης διάβασε το Graphic Novel "Ιερουσαλήμ" από τις Εκδόσεις Ίκαρος

Δίνω τίτλο, συγγραφείς και εκδοτικό οίκο: «Ιερουσαλήμ: Η ιστορία μιας πόλης»  των Vincent Lemire & Christophe Gaultier | Εκδόσεις Ίκαρος. Οι συγκεκριμένες εκδόσεις πάντα έχουν προσεγμένα και ποιοτικά βιβλία. Ελάτε μια βόλτα στην Ιερουσαλήμ μέχρι πίσω σχεδόν 4 χιλιετίες!

Με μια λέξη; Απολαυστικό ταξίδι. Ένα χορταστικό graphic novel 256 σελίδων που βουτάει βαθιά στην ιστορία της Ιερουσαλήμ. Μιας πόλης που έγινε σύμβολο, χίμαιρα, θρησκευτικό και πολιτικό κέντρο, πεδίο μαών.

Το graphic novel του ιστορικού Βενσάν Λεμίρ και του σχεδιαστή Κριστόφ Γκοτιέ, που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ίκαρος σε εξαιρετική μετάφραση της Μυρτώς Καλοφωλιά, ανοίγει ένα παράθυρο στο παρελθόν, δεν ξεφεύγει, παρά το μέγεθός του, και με ένα έξυπνο εύρημα, μια ελιά που διηγείται μας αναγκάζει να ψάξουμε και να μελετήσουμε ακόμα περισσότερο.

Η Ιερουσαλήμ είναι ίσως η πιο κορεσμένη πόλη του κόσμου σε αφηγήσεις. Κάθε πέτρα της «ανήκει» κάπου, κάθε γωνία της έχει ερμηνευθεί με χίλιους τρόπους, κάθε αιώνας της έχει πυκνή ιστορική αφήγηση. Ο Λεμίρ, καθηγητής στο Paris-Est και διευθυντής του Γαλλικού Κέντρου Ερευνών της Ιερουσαλήμ, γνωρίζει καλύτερα από οποιονδήποτε αυτή την παγίδα και αποφάσισε να μην πέσει σε αυτήν. Η επιλογή του δεν είναι η ψεύτικη ουδετερότητα που επικαλούνται όσοι αποφεύγουν να πουν οτιδήποτε ουσιαστικό, αλλά η πολύ πιο απαιτητική επιλογή της ιστορικής ακρίβειας: να αφήσει τις πηγές να μιλήσουν, ακόμα κι όταν η αλήθεια, η ιστορική αλήθεια είναι άβολη.

Ο αφηγητής του έργου — μια ελιά τεσσάρων χιλιετιών στο Όρος των Ελαιών, η «Ζεϊτούν» — είναι μια έξυπνη «λογοτεχνική» επινόηση. Ριζωμένη, υπομονετική, μια ελιά που συναντάμε σε όλες τις παραδόσεις της Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής, η ελιά αποδίδει στην αφήγηση αυτό που κανένας ανθρώπινος αφηγητής δεν θα μπορούσε: ένα σταθερό σημείο μέσα στη δίνη των κατακτήσεων, των καταστροφών και των  κατασκευών που συνθέτουν τέσσερις χιλιετίες ιστορίας. Κάτω από τη σκιά της συναντιούνται τα τοπία της Ιερουσαλήμ σε συνδυασμό με κατακτητές και κατακτημένους, με προσκυνητές και βάνδαλους, ιμάμηδες και σταυροφόρους, ιστορικά πρόσωπα, Εβραίους και Χριστιανούς, Οθωμανούς αξιωματούχους και Βρετανούς αποικιοκράτες.

Μέσα από μια αθώα, άβουλη ελιά που απλά μεγαλώνει, το βιβλίο φτάνει σε βάθος, όπως οι ρίζες του δέντρου. Ο Λεμίρ δεν κατηγορεί καμία μονοθεϊστική παράδοση για τη βία της Ιερουσαλήμ ούτε απαλλάσσει καμία. Οι τρεις θρησκείες έχουν υπάρξει, σε διαφορετικές στιγμές, εξίσου ένοχες για σκοτεινές σελίδες. Αυτή η ισορροπία δεν είναι ηθικός σχετικισμός, είναι επιστημονική ιστορική ακεραιότητα. Και σε μια εποχή που η Ιερουσαλήμ αποτελεί συνεχώς αντικείμενο εργαλειοποίησης και πολεμικής, μια τέτοια στάση απαιτεί θάρρος.

Ως κοινωνιολόγος κατανοώ απόλυτα το πρόβλημα του συγγραφέα και του σχεδιαστή. Πώς να κοιτάξεις καθαρά την ιστορία και πώς να πείσεις ότι δεν μεροληπτείς;

Αξίζει να σημειωθεί ότι το βιβλίο δεν απέφυγε την αντιπαράθεση. Στις ΗΠΑ, από εβραϊκά και ισραηλινά ακαδημαϊκά περιβάλλοντα διατυπώθηκαν ενστάσεις για ορισμένες εικαστικές επιλογές, ειδικά στα νεότερα ιστορικά κεφάλαια, ενώ παλαιστινιακές φωνές αξιολόγησαν θετικά την αφήγηση ως αντίβαρο σε μονομερείς ισραηλινές αφηγήσεις, αν και διατυπώθηκε ότι «δεν τα λέει όλα» . Το γεγονός ότι το βιβλίο έχει δεχθεί πυρά και από τις δύο πλευρές αποτελεί, με τον τρόπο του, μια ανάστροφη επιβεβαίωση της ακεραιότητας του.

Στο εικαστικό επίπεδο, ο Γκοτιέ, βετεράνος του animation και του ευρωπαϊκού κόμικ, αντιμετωπίζει μια αφαιρετική πρόκληση. Έπρεπε να αποδόσει οπτικά σαράντα αιώνες σε 256 σελίδες χωρίς να καταλήξει να φτιάξει ένα κλασικό εικονογραφημένο ή ένα λεύκωμα. Η απάντησή του είναι να χτίσει έναν οπτικό ρυθμό που διαστέλλεται και συστέλλεται με τα γεγονότα: η αρχιτεκτονική εναλλάσσεται με πρόσωπα, η πανοραμική άποψη της πόλης με τη σιωπή ενός μοναχικού καρέ μιας γειτονιάς. Με έξυπνα fast forward, με χάρτες, με τομές του εδάφους με το φως της πόλης αλλάζει, καθώς μιλάμε για τον καυτό ήλιο της Μέσης Ανατολής σε συνδυασμό με κρύους χειμώνες κάθε σελίδα είναι μια έκπληξη. Θυμίζει συνεχώς ότι αυτή η πόλη δεν είναι μόνο ένα σύμβολο: είναι μια δύσκολη πόλη με υψομετρικές διαφορές, παράξενο κλίμα, σκόνη και πέτρα. Θυμίζει ότι κάτω από τα σημερινά κτίσματα κρύβεται ένας αρχαιολογικός θησαυρός. Φέρνει στις σελίδες τους κατοίκους και τους  επισκέπτες της. Στρατούς, προσκυνητές, σωτήρες, οικογένειες.

Στη Γαλλία οι πωλήσεις ξεπέρασαν τις 250 χιλιάδες. Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί. Σε έναν σκεπτόμενο κόσμο που θέλει  απαντήσεις, αυτό το βιβλίο έχει την τόλμη να προσφέρει κάτι πολυτιμότερο: πολυπλοκότητα με ανθρώπινο πρόσωπο, ιστορία χωρίς ιδεολογία (σπάνιο). Μια ελιά που έχει δει τα πάντα και παρόλα αυτά, ως δέντρο της Ειρήνης δεν έχει μάθει ακόμα να μισεί.

Το προτείνω ανεπιφύλακτα τόσο για το εικαστικό μέρος, όσο και για την πυκνή δόση ιστορίας και γεγονότων που καταγράφει. Με οδήγησε να ψάξω κι άλλο για τις μονοθεϊστικές θρησκείες, τις Σταυροφορίες, την Οθωμανική Αυτοκρατορία, το Παλαιστινιακό, τη Βρετανική Αυτοκρατορία. Είναι άλλωστε ο μόνος τρόπος για να έχουμε κρίση, ακόμα και αν διαφωνούμε, την ώρα που βομβαρδιζόμαστε από βία και αίμα, την ώρα που αυτό συμβαίνει στην περιοχή πρέπει να σταματήσει.